МОНГОЛ УЛСЫН ШҮҮХИЙН ТҮҮХТ ОЙН 105 ЖИЛ, УЛСЫН ДЭЭД ШҮҮХИЙН 90 ЖИЛ ЭХЭЛЛЭЭ

МОНГОЛ УЛСЫН ШҮҮХИЙН ТҮҮХТ ОЙН 105 ЖИЛ,

УЛСЫН ДЭЭД ШҮҮХИЙН 90 ЖИЛ ЭХЭЛЛЭЭ

 

“Шүүх бол бидний гэр орд юм”.

 

2016 он Монгол Улсад шүүх байгуулагдсаны түүхт ойн 105 жил, Улсын Дээд шүүхийн 90 жил эхэллээ.           

Өнгөрснөөс эдүгээ үе үүссэн. Эх түүхээ мэдэхгүй бол ойд төөрсөн мэт. Ирсэн замаа эргэж хараагүй хүн, буцахдаа орон гэрээ олохгүй гэдэг. Үүн лугаа адил Монголын шүүх, шүүхийн системийн хөгжлийн түүхэн замнал, өнгөрсөн хугацаанд бий болсон сургамжийг эх үндсээс нь танин мэдэж, чанд харгалзан үзэхгүйгээр шүүхийн хөгжлийн чиг хандлага, ирээдүйгээ зөв тодорхойлох боломжгүй билээ.     

 “Шүүх, шүүгчгүйгээр аливаа төрт улсууд оршин байгаагүй” гэж үздэг. Монголчуудын төрт ёс, хууль цаазын арвин баялаг түүхэн уламжлалд шүүх, шүүгчийн түүхэн хөгжил онцгой байр суурь эзэлдэг.

Судлаачид Монголын хууль цааз, төрт ёсны түүхэн хөгжлийг авч үзэхдээ Хүннүгийн эсхүл Хамаг Монголын үеэс эсхүл Монгол гэх Улсыг дэлхийн түүхэнд алдаршуулсан, Эзэнт гүрний үеийн бичмэл гол хууль болох “Их засаг (Яса)” хууль үйлчилж байсан 1206 оноос гэх зэргээр ялгаатай байр суурьтай байдаг.       

1755 он гэхэд Монголын тусгаар тогтнолын сүүлчийн гал голомт манжийн эрхшээлд бүрэн орж, нийт Монгол Манжид эзлэгдэж, тэдний ноёрхолд 220 гаруй жил дарлагдсан. Хэдий Манжид 2 зуун дамнан дарлагдсан боловч :

Цусаар нь дэлхий эргэлдэн урсдаг  

Цуут, Суут Чингисийн Монгол ялсан, хөгжсөн, мандсан.

Монголын эрэлхэг, эх оронч хөвгүүд “Улс үндэснийхээ эрх чөлөө, тусгаар оршихуй”-н төлөө халуун цус, бүлээн амиа үл хайрлан тэмцсэн 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалаар Манж Чин улсын 220 гаруй жилийн ноёрхлыг түлхэн унагааж, Чингисийн Монголчууд өөрийн төрт улсаа дахин сэргээснийг дэлхийн улсуудад сонордуулан, үүрд мөнх орших суурь нөхцлийг бүрдүүлэв.  

Энэ бүх үйл явдал нь тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгчид өөрийн ба бусад улс орны нөхцөл байдал, үүлэн чөлөө мэт ховор боломжийг зөв мэдэрч, гэгээн оюуныг шилээн тунгааж, олон талт оновчтой бодлого явуулсны үр дүн байсныг түүхэн сурвалжууд гэрчилдэг.  

Тийнхүү 1911 оны 12 дугаар сарын 29-нд Богд Жавзандамба  хутагтын VIII дүр Агваанлувсанчойжиннямданзанваанчигбалсамбууг “Шарын шашныг мандуулагч, олныг жаргуулагч, олноо өргөгдсөн Монгол Улсын эзэн, шашин төрийг хослон баригч, наран гэрэлт түмэн наст Богд хаан” хэмээн өргөмжлөн, “Монгол Улс” байгуулсныг албан ёсоор тунхаглав.    

1911 онд Богд хаан өргөмжлөгдмөгц буулгасан зарлигаар 5 яам байгуулсаны нэг нь жүн Ван М.Намсрайн тэргүүлсэн Шүүхийн хэргийг бүгд захиран шийтгэгч яам, тус яам нь цааз хуулийг барьж, шүүн таслах эрх эдэлж, захирч шийтгэнэ. Тус яам нь дотроо хэрэг бүртгэх, мөрдөн байцаах ажиллагаа явуулж шүүх, ял оноож шүүн таслах, ариутгах хэлтсүүдтэй байв.         

Богд хаант төр ингэж тогтов. “Бусдын төр миний төр биш, миний төр бусдын төр биш” болов. 

Дээрх түүхэн баримтат үйл явдлыг үндэс болгон Монголын Эзэнт гүрний тусгаар тогтнол алдагдан 220 жилээр тасарсан хугацааг Монголын түүхэн тэмдэглэлт үйл явдлын цаг хугацаанд хамааруулах боломжгүй учир Монгол Улсад Шүүх байгуулагдсан цаг хугацааг 1911 он буюу Улс үндэснийхээ бусдад алдагдсан эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо эгүүлэн олж авсан, “ШҮҮХ” яам байгуулсан тухайн цаг үеэс тооцохоор албан ёсоор шийдвэрлэсэн байдаг.             

Гэхдээ энэ нь 1911 оноос өмнөх Монголын төрт ёс, хууль цаазын арвин баялаг түүхийг үгүйсгэх, судалж, танин мэдэхгүйгээр орхигдуулж байгаа хэрэгт огт биш гэдгийг бид сайн мэдэх билээ.       

Шүүгчийг төрийн тэргүүн (хаан)-ээс томилж байсан хууль зүйн түүхэн уламжлал бий. Энэ нь бүр Хүннү гүрний үеэс эх сурвалжтайг түүхч, судлаачид бичсэн байдаг.  

Чингис хаан “Гүр улсын хулгайг гэсгээж, худлыг мохоож, зэмтнийг гэсгээ. Алдалтан буруутныг алдуул”, “хэрүүл, хулгай, худал үйлстнийг засан заргалтугай” хэмээн улсын заргач буюу шүүгчийг томилдог байж.[1] Мөн Монгол Улсын шүүгчид хууль,  шударга ёсны өмнө хамгаас онцгой бүрэн эрх, өндөр үүрэг, хариуцлага хүлээдэг болохыг Чингис хааны буулгасан “Мөнх тэнгэрийн ивээлээр улс гүрнийг тохинуулж байхад чи үзэх нүд, сонсох чих болж яв. Чиний тушаасан үгийг хэн ч өөрчилж үл болно. Бүх улсын доторхи хулгайг цээрлүүлж, худлыг мохоож, үхүүлэх ёстойг үхүүлж, яллах ёстойг яллаж бай” гэх лүндэн (зарлиг) бидэнд цаг ямагт сануулах бөлгөө. Энэ бол Улсын шүүгч бүр үеийн үед дээдлэн шүтэж, чандлан сахих амьд гэрээслэл болдог.   

Энэ мэтээр Монголын шүүх эрх мэдэлд холбогдох өв их соёлын түүхэн уламжлал, сургамжаас бидэнд судалж танин мэдэх зүйлс их бий.                                        

Хамгийн чухал нь Монголын шүүхийн түүхэн уламжлал, шинэчлэл, хөгжил  бол Монголчуудын тусгаар тогтнол, эрх чөлөө, шударга ёс, засаг төрийг хуулийн хязгаарлалтад оруулахын төлөөх олон зуун жилийн тэмцлийн түүхтэй салшгүй холбоотой болохыг түүхэн баримт сурвалжууд өгүүлдэг.                     

Гэхдээ Монголын шүүхийн 105 жилийн түүхэн уламжлал, шинэчлэл, хөгжил  бол зөвхөн шулуун дардан замаар замнаагүй билээ. Энэ нь Улс орны хөгжлийн түвшин, эдийн засгийн чадавхи зэргээс ялангуяа тухайн үеийн улс төрийн байгууламж буюу дэглэмээс үлэмж хамааралтай байв. Гэвч манай үе үеийн шүүх, шүүхийн хамт олон “бэрхшээл, сорилт, намын ба засгийн хараа хяналт”-ыг зориг тэвчээр, итгэл зүтгэлтэйгээр даван туулж, шинэ цаг үетэй золгожээ.                 

Орчин цагийн хүн төрөлхтөний нийтлэг хандлагад нийцүүлэн ардчилал, эрх зүйт төр оршихуйн үндэс нь шүүх эрх мэдэл болохыг шинэ Үндсэн хуулиар  баталгаажуулж, шүүх эрх мэдлийн салбарт цогц өөрчлөлт, шинэчлэлийг алхам алхамаар хийсний үр дүнд шүүхийн бие даасан байдал, шүүгчийн хараат бус байдал, боловсон хүчин, хөрөнгө санхүү, техник хэрэгсэл, ажиллах орчин, ахуй нөхцөл бүхий л талаар зохих ёсоор хангагдаж, эдүгээгийн хөгжил, дэвшлийн шинэ түвшинд хүрч чадсан.    

Эдүгээ цаг дор шүүх эрх мэдлийн болон хуулийн шинэчлэл эрчимтэй, тасралтгүй үргэлжлэн хийгдэж байна. Шинэчлэлийн замд бас л хүндрэл учруулсан олон хүчин зүйлс байхаас гадна хувийн, бүлгийн явцуу эрх ашиг, өөрт таалагдаагүй гэх сэдлээр шинэчлэлийг ухраах, эрчийг сааруулан саад хийх, улс төржүүлэх зэрэг сөрөг хандлага гарсаар л байна.    

Бид ухрах бус урагшаа давшин тэмүүлэх ёстой. Бидэнд хийсэн ажил их бий, цаашид хийх ажил ч багагүй байна. Энд та бидний идэвхтэй оролцоо, оновчтой-шинэ санал, санаачилга чухал билээ.  

“Гартай бүхэн гавшгайлагтун,      

Хөлтэй бүхэн хөдлөгтүн, 

Гэр ордын үйл хэргийг бүтээхэд 

Хүмүүн бүр хүчин зүтгэсүгэй,

Аугаа ууч сэтгэлийг барьж

Аху төрд тустайг үйлдэгтүн,

Авах, гээхийн ухаан зарж

Алдсан, оносноо дэнслэн ухагтун“ гэж Чингис хаан айлджээ. 

“Шүүх бол бидний гэр орд” юм. “Улсын шүүх & Улсын шүүгч” гэдэг бол орчин цагийн эрх зүйт ёс, ардчиллын үнэт зүйлсийн эрх зүйн товч утга агуулгаар :          

 

Ийнхүү “Монгол Улсад шүүх байгуулагдсаны 105 жил, Улсын Дээд шүүхийн 90 жилийн ой”-г угтан бид “Бүтээлч ажил-105” санаачилга гарган, хамтран хэрэгжүүлэхийг шүүхийн хамт олонд уриалж байна.      

“Монголын шүүх бол олон түмний шударга ёсны эрэлийн төлөөх тэмцлийн ололт юм.”

“Монголын шүүхээс Монголын төр, хууль цаазын түүх уншигддаг, бичигддэг”  билээ.

Баянгол, Хан-Уул, Сонгинохайрхан дүүргийн

эрүүгийн хэргийн анхан шатын шүүхийн хамт олон,

Г.ГАНБААТАР, 2015.12.31

---

[1] Монголын нууц товчоо. Сонгомол эх. УБ., 2005. х.62, 101. Æ.Áîëäáààòàð, Ä.Ë¿íäýýæàíöàí. ÌÓ-ûí òºð, ýðõ ç¿éí ò¿¿õýí óëàìæëàë. ÓÁ., 1997.63-64-ð òàë, Ñ.Áàäàð÷è. Èõ ÌÓ-ûí ø¿¿õèéí óëàìæëàë. Òºð, ýðõ ç¿é ñýòã¿¿ë.¹7. 3-5-ð òàë.

ШУДАРГА ЁС БА ШУДАРГА БУС ХОЁР

ШУДАРГА ЁС БА ШУДАРГА БУС ХОЁР  

(Өршөөл үзүүлэх тухай хууль тойрсон 

асуудлуудын тухай үзэл бодол  )        

 

Г.ГАНБААТАР, хуульч. 

Өршөөл үзүүлэх тухай хуулийг 2015.08.11-ний өдөр баталсан боловч энэ хуулийн зарим зүйл, заалт нь эрх чөлөө, шударга ёсыг эрхэмлэгч иргэдийн эрс эсэргүүцэлтэй тулгарав. Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн хориг тавигдав.    

Тус хууль урьд өмнөх Өршөөл үзүүлэх тухай хуулиудын үзэл баримтлал, төрийн бодлогын залгамж чанар, тогтсон зөв жишгийг үл харгалзан, “нууц биш нууц сэдэл, арга”-аар бичигдсэнээс  амьд үйлчлэлгүй, ноцтой хийдлүүдтэй, ял шийтгүүлсэн энгийн иргэдээр халхавчлан “зарим бүлэг, албан тушаал горилогчдын дур зорго, эрх ашиг”-ийг баталгаажуулахад чиглэгдсэн гэх шүүмжлэлийг дагуулав.        

Улс төрийн зарим ферм, албан тушаалтнууд сэм нийлж, засгийг барьцаалж, хийдэлтэй хууль батлах, батлуулах зэргээр дураар авирлах нь энгийн үзэгдэл мэт олон түмэнд ойлгогдов. Албан тушаалд дурлагсадын шуналт сэдэл, дүр төрх, бусармаг үйлдлийнх нь сэжиг, учиг, сэжүүр илчлэгдэв. Булавч бултайн, даравч далдайн ил харагдсаар байхад үл харагдуулахын тулд тэд амь тавих мэт олон янзаар орь дуу тавин илбэдэв, нүдэн балай, чихэн дүлий мэт болцгоож, өөрсдийн ой санамжаа алдацгаав.      

Улс төрийн фермийн албатууд шударга ёс, хууль ёсыг үгүйсгэв, ард түмэн шударга ёсыг, хууль ёсыг шаардав.     

Албатуудын дур зорго, шударга бус явдлаас шударга ёсны төлөөх ард түмний хүсэл зориг, тэмцэл хүчтэй учир  Өршөөл үзүүлэх тухай хуулийг өөрчлөх нь зүй ёсны шаардлага болов.   

Гэхдээ “хэрхэн өөрчлөх вэ” гэдэг нь нэн чухал учраас өөрийн санал, үзэл бодлоо дараах байдлаар илэрхийлэв.       

Өршөөл үзүүлэх тухай 2015 оны 08 дугаар сарын 11-ний өдрийн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах дараах үндэслэл, шаардлага байна. Үүнд :          

 1. Захиргааны зөрчлийг өршөөх шалгуур шинж, хүрээ хязгаар, хэлбэрийг тодорхой болгох.   

1.1. Өршөөл үзүүлэх тухай хуулийн 4 дүгээр зүйлийн 4.3 дахь заалт буюу “зөрчил гаргасан, шийтгэл хүлээсэн этгээдийг өршөөн хэлтрүүлнэ” гэсэн нь юунаас, хэрхэн яаж хэлтрүүлэх нь тодорхой бус буюу томъёоллын хувьд буруу, хэрэгжүүлэх боломжгүй нөхцөл байдлыг үүсгэхээр байна.     

Хэрэв захиргааны зөрчлийг өршөөнө гэвэл өршөөл үзүүлэх хэлбэрүүд ( өршөөн хэлтрүүлэх, өршөөн хасах, зарим хугацааг хэрэгсэхгүй болгох, хэргийг хэрэгсэхгүй болгох) тодорхой байх ёстой. Өөрөөр хэлбэл, зарим төрлийн захиргааны зөрчлийг, зарим зөрчилд оногдуулсан зарим шийтгэлийг, эсхүл зарим төрлийн захиргааны зөрчлийн Захиргааны хариуцлагад татах, захиргааны шийтгэлгүйд тооцох хугацааг өршөөх асуудлыг нарийвчлан зохицуулах шаардлагатай.      

1.2. Өршөөл үзүүлэх тухай хуулийн 3 дугаар зүйлийн 3.1 дэх хэсэгт буюу уг хуулийн үндсэн бичвэрт “гэмт хэрэг үйлдсэн хүнд хамаарна” гэж заасан, харин захиргааны зөрчил үйлдсэн хүнийг хамааруулаагүй. 

Гэтэл хууль хэрэглэх журам хэсэгт буюу уг хуулийн 10 дугаар зүйлийн 10.1-д “гэмт хэрэг үйлдсэн хүн гэдэгт захиргааны зөрчил үйлдсэн хүнийг хамааруулна” гэж заасан боловч энэ нь хууль зүйн хувьд дараах зөрчлийн шинжийг агуулсан :   

-  хууль хэрэглэх журам нь тухайн хуулийн үндсэн бичвэрт, тодруулбал, хууль хэрэглэх журмаас өмнөх бүлгүүдэд заасан заалтуудыг хэрэгжүүлэх арга, аргачлалд хамаарах тул үндсэн бичвэрт заагаагүй шинэ буюу өөр хэм хэмжээ тогтоохгүй.      

- хууль зүйн 2 өөр ойлголт буюу субъектыг нэг ойлголтод хамруулсан нь буруу байхаас хэрэв гэмт хэрэгтэн ба зөрчил гаргагч хоёрыг нэг ойлголтод хамааруулж байгаа бол гэмт хэрэгтэнд өршөөл үзүүлэх бүх хэлбэрүүд зөрчил гаргагчид нэг адил үйлчлэх ёстой, гэтэл энэ асуудлыг нарийвчлан зохицуулаагүй.  

1.3. Захиргааны ямар зөрчлүүдийг, захиргааны ямар зөрчил үйлдсэн этгээдийг Өршөөлд хамааруулахгүй байхыг уг хуулиар нарийвчлан зохицуулах шаардлагатай атал орхигдуулжээ. 

Эрүүгийн гэмт хэргийн шинжийг бүрэн хангаагүй бүхий л зөрчлүүд захиргааны зөрчилд хамаарах боловч  эдгээр зөрчлүүд дотроос байгаль орчин, байгалийн баялаг, авлига, албан тушаалын зэрэг зөрчлүүд, тухайн төрлийн зөрчлийг давтан  үйлдсэн этгээд зэргийг өршөөлд хамааруулахгүй байх нь тухайн зөрчлүүдийн улс нийгэмд учруулах хор уршиг, эдгээр төрлийн хэрэг, зөрчилтэй тэмцэх, урьдчилан сэргийлэх төр засгийн бодлогын хэрэгжилтийг хангахад зайлшгүй чухал.

Тухайлбал, УИХ-аас Эдийн засгийн ил тод байдлыг дэмжих тухай хуулийн төслийг хэлэлцэхэд “авлигын эсрэг хууль тогтоомж зөрчсөн зөрчлийг өршөөх” заалтыг УИХ-ын зарим гишүүд эсэргүүцсэнээр уг хуулийн төслөөс хассан байсан. Үүнийг тухайн хуулийн төслийг хэлэлцсэн УИХ-ын нэгдсэн хуралдааны тэмдэглэлээс үзэх бололцоотой юм. 

Гэтэл Өршөөлийн гэх хуульд “захиргааны зөрчил” гэх ерөнхий нэрээр “авлигын эсрэг хууль тогтоомж зөрчсөн зөрчлийг өршөөх” асуудлыг дахин оруулсан буюу Захиргааны ноцтой зөрчлийнх нь хувьд Өршөөлд хамааруулахгүй нөхцөл байдалд хамааруулаагүй зэргийг “зөв” гэж үзэх боломжгүй.   

            2. Гэмт хэрэг үйлдсэн этгээдийг Эрүүгийн хариуцлагаас, ялтанг ял эдлэхээс өршөөхтэй холбоотой зохицуулалт нь эрх зүйт хууль засаглах эрх зүйн онолын үзэл баримтлал, ардчилал, эрх зүйт төр, шударга ёсны шаардлага, шалгуур үзүүлэлтүүдийг бүрэн хангаагүй байх тул иргэдийн ба улс орны амьдрах эрх, язгуур эрх ашиг, аюулгүй байдлын баталгаанд сөрөг үр дагавар дагуулахаар болжээ.

Төрийн бодлогын залгамж чанарын хувьд урьд өмнө нь баталсан Өршөөл үзүүлэх тухай 1991, 1996, 2000, 2006, 2009 оны хуулиудын үзэл баримтлал, суурь зарчим, боловсронгуй зохицуулалтуудыг баримтлах ёстой байтал “эсрэг” байгаа нь бодлого, зохицуулалтын ноцтой алдаанд хамаарна. 

Хууль нь агуулгаараа шударга, хүний жам ёсны, салшгүй эрх, эрх чөлөөнд суурилсан, тэдгээрт харшлаагүй байх ёстой.^[1] 

            2.1. Өршөөл үзүүлэх тухай хуулийн 4 дүгээр зүйлд “энэ хуулийн 5.1, 9.1 дэх заалтууд 18 насанд хүрээгүй хүүхдэд хамаарахгүй” гэдгийг нэмэх. Энэ нь өмнөх Өршөөл үзүүлэх тухай хуулиудын уламжлалт заалт юм.

2.2.  Өршөөл үзүүлэх тухай хуулийн 4 дүгээр зүйлийн 4.2 дахь заалтыг хасах.

Энэ нь нэг талаас Өршөөл үзүүлэх тухай хуулийн 4 дүгээр зүйлийн 4.1 дэх заалтын зохицуулалтад хамаарч байгаагаас гадна тусад нь салгаж заасан тохиолдолд “хорихоос өөр төрлийн хөнгөн ял шийтгүүлсэн л бол” Өршөөл үзүүлэх тухай хуулийн 5.1, 9.1 дэх хязгаарлалтуудад заасан гэмт хэрэг байх эсэх нь хамааралгүй, ач холбогдолгүйд хүргэхээр байх тул анхаарах асуудал гэж үзнэ.

2.3. Ялаас өршөөн хасах зохицуулалт нь ял шийтгүүлсэн зарим этгээдийн эрх зүйн байдлыг дордуулсан.  

Өршөөл үзүүлэх тухай хуулийн 5 дугаар зүйлийн 5.1-д оруулбал зохих зарим төрлийн гэмт хэргийг (Эрүүгийн хуулийн 96 дугаар зүйлийн 96.1, 126.2, 147 дугаар зүйлийн 147.2, 148 дугаар зүйлийн 148.3, 181 дүгээр зүйлийн 181.3 болон бусад) оруулаагүй, оруулах шаардлагагүй зарим гэмт хэргийг (Эрүүгийн хуулийн 181 дүгээр зүйлийн 181.2) оруулсан нь, түүнчлэн гэмт хэргийн ангилал буюу аюулыг үл харгалзан хавтгайруулан 2 жил хассан нь оновчтой бус зохицуулалт болов.          

Өршөөл үзүүлэх тухай өмнөх хуулиуд тухайлбал, Өршөөл үзүүлэх тухай 2009 онд баталсан хуульд “ял өршөөн хасах гэмт хэрэг”-ийг нэрлэн заагаагүй, харин нийгмийн аюул буюу ангилалыг харгалзан хүнд гэмт хэрэгт оногдуулсан хорих ялаас 3 жил, онц хүнд гэмт хэрэгт оногдуулсан хорих ялаас 2 жилийг тус тус хасахаар зааж байснаас дордуулсан зохицуулалт хийх шаардлага байхгүй юм.

   2.4. Өршөөл үзүүлэх тухай хуулийн 7 дугаар зүйлийг өөрчлөх

Тус зүйлд  “энэ хуулийн  5.1, 9.1.3-т зааснаас бусад гэмт хэргийг хэрэгсэхгүй болгохоор заасныг хүлээн зөвшөөрөх боломжгүй.

Учир нь энэ хуулийн  5.1, 9.1.3-т зааснаас бусад гэмт хэргийн ангилалаас үл хамааран бүх гэмт хэргийг тодруулбал, хүнд, онц хүнд гэмт хэргийг хэрэгсэхгүй болгох нь хүний ба улс орны аюулгүй байдал, эрх ашигт нийцэхгүй тул Өршөөл үзүүлэх тухай өмнөх хуулиуд тухайлбал, Өршөөл үзүүлэх тухай 2009 онд баталсан хуулиар зохицуулж байсантай адилаар хөнгөн, хүндэвтэр ангилалын гэмт хэргийг хэрэгсэхгүй болгохоор заах нь оновчтой гэж үзнэ. 

2.5. Өршөөл үзүүлэх тухай хуулийн 9 дүгээр зүйлд өмнөх Өршөөлийн хуулиудаар төрийн бодлогын залгамж болж тогтсон болон цаг үеийн шаардлагын  дагуу шинээр нэмбэл зохих Эрүүгийн хуулийн 19, 28 дугаар болон бусад бүлэгт заасан зарим төрлийн гэмт хэргүүд (энэ талаар Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн хоригоос, мөн Өршөөл үзүүлэх тухай 1991, 1996, 2000, 2006, 2009 оны хуулиудад заасан Өршөөлд хамааруулахгүй нөхцөл байдлуудаас мэдэх бололцоотой тул тоочиж бичсэнгүй) болон Өршөөлд хамааруулахгүй нөхцөлд байдалд хамааруулах бусад зохицуулалтуудыг зориуд орхигдуулсан нь ямар ч тохиолдолд хүлээн зөвшөөрөгдөхгүй.

Өршөөлд хамааруулахгүй нөхцөл байдал нь хүний ба улс орны эрх ашиг, аюулгүй байдлыг хангах, хамгаалахад  чиглэгддэг.

Хүнд, онц хүнд гэмт хэргийн аюул их, гэхдээ авлига, албан тушаал, төрийн өмч ашиглан шамшигдуулах гэмт хэргийн аюул түүнээс бүр ноцтой байдаг, тийм ч  учраас Улс орон бүр тухайн төрлийн гэмт хэрэгтэй тууштай, хатуу тэмцдэг, өршөөдөггүй байхад тухайн асуудалд УИХ-аас эсрэгээр хандаж, авлигын гэмт хэрэг, зөрчилд холбогдсон буюу тийм төрлийн хэрэгт хамаарал бүхий албан тушаалтан хэн боловч хууль зүйн ямар ч хариуцлага хүлээхгүй, хуулийн үйлчлэлээс гадуур үлдэж болохыг хүлээн зөвшөөрөв.   

Энэ нь улс нийгэмд ноцтой аюул, үр дагаварыг дагуулахаас гадна хууль, шударга ёсыг үгүйсгэх үзэл, хандлагыг улам бүр дэвэргэхэд хүргэв.

            2.6. Өршөөл үзүүлэх тухай хуулийн 9 дүгээр зүйлийн 9.3 дахь заалтад Эрүүгийн хуулийн 96 дугаар зүйл гэснийг 96.2 гэж, Эрүүгийн хуулийн 196 дугаар зүйл гэснийг 196.2 гэж тус тус өөрчлөх, мөн хуулийн заалтаас Эрүүгийн хуулийн 126.2, 147.2, 181.3 гэснийг тус тус хасах буюу тухайн гэмт хэргийг “ялаас өршөөн хасах” гэмт хэрэгт хамааруулах. 

2.7. Өршөөл үзүүлэх тухай хууль хэрэглэх журмыг өөрчлөх   

Гэмт хэрэг үйлдсэн этгээд бусдад учруулсан хохирлоо нөхөн төлсөн тохиодолд хэрэг бүртгэх, мөрдөн байцаах, прокурор, шүүхийн шатанд түүнд холбогдох хэргийг зохих журмаар хэрэгсэхгүй болгох, хэрэв хохирлыг нөхөн төлөөгүй, хохирлын  асуудлаар маргаантай байвал тухайн хэргийг шүүхэд шилжүүлэн, шүүх хуралдаанаар нэг мөр шийдвэр гаргуулж, уг шийдвэрийн дагуу хохирлыг албадан гүйцэтгүүлэх боломжийг хохирогч нарт олгох зайлшгүй шаардлагатай. 

Энэ бол гэмтнийг ялаас нь өршөөхтэй зэрэгцүүлэн хохирогчийн эрхийг давхар нэг мөр хангах зөв арга зам юм. Ингэж журамласнаар хохирсон иргэн анхны хохирол дээрээ дахин мөнгө, цаг хугацаа, эрүүл мэнд, сэтгэл санаагаараа давхар хохирох, улмаар шүүхэд давхар ачаалал, зардал, чирэгдэл учруулдаг асуудлыг таслан зогсоох боломж бүрдэнэ. 

Өршөөлийн хууль хэрэглэх журмыг ингэж өөрчлөх нь өмнөх Өршөөлийн хуулиудыг хэрэгжүүлэх явцад үүссэн бодит шаардлага юм.    

2.8. Өршөөл үзүүлэх тухай хуулиар нарийвчлан зохицуулбал зохих бусад асуудлыг нухацтай хэлэлцэх.

Тухайлбал,  байгаль орчин, байгалийн баялаг, экологид ноцтой хохирол учруулсан гэмт хэргүүд, мөн Эрүүгийн хуулийн 91 дүгээр зүйлээс бусад зүйлүүдэд заасан бусдын амь нас хохирсон зарим гэмт хэргүүдийг (нийгмийг цочроосон ийм төрлийн гэмт хэргүүд бага бусаар гарсныг та бид мэдэх ба энэ тохиолдолд амь хохирогчийн ард үлдэж буй хүмүүс ямар их гомдол, эрүүл мэнд, сэтгэл санааны хохиролтой үлддэгийг харгалзах) бүхэлд нь өршөөх үү, эсхүл тухайн төрлийн гэмт хэрэгт оногдуулсан ялыг нь тодорхой хувиар хасч тооцох уу гэдгийг нарийвчлан авч үзэх шаардлагатай.      

Товч дүгнэлт

Ноцтой хийдлүүдтэй байх тул Өршөөл үзүүлэх тухай хуулийг амьд хууль, эрх зүйт хууль, шударга хууль, улс нийгмийн эрх ашигт нийцсэн хууль гэж үзэх боломжгүй болжээ.

Ийм хууль санаачилсан УИХ-ын зарим гишүүд, Засгийн газар, тийм хууль баталсан УИХ тус тус хуулийн засаглал, шударга ёсыг тогтоож байна гэж ойлгогдохгүй.

Харин төрийн эрх мэдлүүд хоорондын харилцан тэнцвэргүй, хяналтгүй байдал, хуулийн засаглалын хямрал, барьцаалагдсан засаг, хууль, шударга ёс, ардчиллын бусад үнэт зүйлсийн үгүйсгэл буюу намын засаг, түүний хүчирхийлэл, шударга бус явдлыг тогтоож буйн илрэлүүд гэж олон нийтэд ил тод ойлгогдов.            

Авлига, албан тушаалын гэмт хэрэг, зөрчилтэй тэмцэх улс төрийн хүсэл зориггүй, “намууд”-ын гэх хэсэг бүлгийн дарангуйлал тогтож, бүлгийн явцуу бодлого хэрэгжүүлдэг, хуулиас гадуур дур зоргоор авирладаг, хууль, шударга ёсны тогтолцоог үгүйсгэсэн ийм нөхцөл байдлуудын учруулах аюул, сөрөг үр дагаварыг хэрхэн тооцож байна вэ ? 

 “Хууль, дүрмийг чанд сахихгүй бол төрт улс бутран сарнина”^[2], “шударга ёс алдагдвал хүмүүсийн амьдрал утга учиргүй  болно”^[3], “шударга ёс алдагдвал  хуулийн засаг төдийгүй бүгд найрамдах улсын ардчилалд аюул учирна”^[4] гэсэн утга төгөлдөр үгсийн гүн утгыг онцлон санах, эргэцүүлэх шаардлагатай.  

Ардчиллын үнэт зүйлс, эдийн засгийн хөгжил цэцэглэлтийн аль алины үндэс суурь нь хуулийн засаглал...Хүний эрх, хууль дээдлэх ёс өөр хоорондоо харилцан шүтэлцээтэй. Эдгээр нь хүн төрөлхтний түгээмэл, салшгүй үнэт зүйлс, баримтлах үндсэн зарчмууд юм. Хуулийн засаглал тогтоогүй байхад хүний эрх, эрх чөлөөг бүрэн дүүрэн эдлүүлэх боломжгүй. Иймээс ч хуулийн засаглал нь төр, иргэд хоорондын нийгмийн гэрээний үндэс суурь, амин судас нь юм...Ардчиллын үндсэн зарчим бол хуулиас дээр хэн ч үгүй, хэн ч байх ёсгүй...Хуулийн засаглал нь хүний үндсэн эрх, эрх чөлөөний баталгаа гэж бид үздэг. Төрийг ард иргэд байгуулдаг бөгөөд төр нь ард иргэдэд үйлчлэх ёстой...Хуулийн засаглалыг дэлгэрүүлэх нь бидний хувьд тэргүүлэх ач холбогдолтой зорилт...Учир нь үүнээс манай ардчиллын хөгжил дэвшил, эдийн засгийн амжилт шалтгаална...Хуулийн засаглал, авлига 2 зэрэгцэн орших учиргүй. Авлига нь халдварт өвчний нян лугаа адил тул түүний өөдөөс урьдчилан довтолж, таслан зогсоох ёстой.^[5] 

“Ядуу нийгмийн хамгийн том дайсан бол авлигач элит ба дарангуйлагч Засаг” гэж үздэг.^[6]

Тийм ч учраас Дэлхийн ардчилсан улс орон бүр эрх чөлөө, шударга ёсны төлөө тэмцэж, хуулийн засаглал тогтоохыг эрмэлзэж байна.

“Ардчилсан сонголт зөв” гэдэгт эргэлзэх, үгүйсгэх хүн бараг байхгүйтэй нэг адил Өршөөл үзүүлэх тухай хуулийг өөрчлөх ёстой гэдэг нь ардчилсан нийгмийн зүй ёсны шаардлага юм.    

Гэтэл манай засгийн эрх баригчид яаж байна вэ, юу болоод байна вэ ? Тус хуульд тавигдсан  хоригийг хүлээж авсаар байтал яагаад Өршөөл үзүүлэх тухай хуулийг нэн даруй дахин өөрчилж, боловсронгуй болгохгүй байна вэ ?. Хэний төлөө, юуны тулд вэ ? Яагаад ?

Амин сүнс нь зайлуулагдсанаас “ӨРӨӨЛ“ мэт болсон Өршөөлийн гэх  хуулийн амин сүнсийг дуудуулан, өөрсдийгөө бус энгийн иргэдийг нэн даруй өршөө, Өршөөлт гишүүд ээ.

Хуулийн амин сүнсийг зайлуулсан нөхдийг нийтэд зарла, тэд бас тухайн нөхдийн ухаан санааных нь заслыг хийг, амин сүнсийг нь дуудаг, хүн сүрэгт нь буцаан ирүүлэг ээ.

 

  

  

---

[1] Б.Чимэд, Өнөөгийн улс төр хуульчийн нүдээр, 2008 

[2] Чингис хаан

[3] И.Кант

[4] А.Токвиль 

[5] ҮНДЭСНИЙ БОЛОН ОЛОН УЛСЫН ТҮВШИН ДЭХ ХУУЛИЙН ЗАСАГЛАЛ"-ын асуудлаархи НҮБ-ын өндөр түвшний хуралдаанд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржийн хэлсэн үгээс.  

[6] Ж.Роулс